October 14, 2006

لاکان یا لکان؟


شیوه­ی ثبت و ضبط اسامی غیرفارسی (عمدتا" غیرعربی) به زبان فارسی (با خط عربی) از دیرباز محل مناقشه بوده، امروزه به علاوه محمل فخرفروشی­های نابه­جا یا لجاجت­ها و سماجت­های کودکانه، و در نهایت سوءتفاهم­های بی­ثمر هم شده. از این رو، در این مجال می­کوشم، با اتکا به مثال­های آشنا، خطوط اصلی طرحی در راستای رویکردی منضبط و منظم به ضبط اسامی غیرفارسی در متون فارسی را ترسیم کنم.
*
آن­چنان که من از تجربه­ی کمابیش خویش در امر ترجمه و دغدغه­ی دائم خود در مورد مسائل و مشکلات ضبط اسامی غیرفارسی در متون فارسی دریافته­ام، بحث اصلی در این باره را باید با توجه به سه عامل 1) صحت و دقت در برگردان اسامی بر اساس تلفظ صحیح و دقیق آن­ها در زبان اصلی، 2) ویژگی­ها و پیشینه­های فرهنگی زبان فارسی، و 3) محدودیت­های آوایی زبان فارسی و محدودیت­های الفبایی خط عربی، مد نظر قرار داد.

1) به نظر می­رسد که در بحث نگارش نام­های غیرفارسی به فارسی، عامل اول نقش اصلی را ایفا می­کند، و باید بکند. این یعنی که تلاش برای ثبت تلفظ صحیح و دقیق همواره عامل تعیین­کننده­ی اصلی در این میان خواهد بود. وظیفه­ی هر مترجم و مولف باکفایتی آن است که، با احاطه­ی مکفی که بر زبان مبدأ دارد، اسامی متعلق به آن زبان را به­درستی (در عین صحت و دقت) به زبان مقصد منتقل کند. این وظیفه به­ویژه هنگامی حالت خطیر می­یابد که برخی اسامی برای نخستین­بارها به زبان ما منتقل می­شوند و مترجم باید، به­ویژه برای ایجاد پیشینه­ی فرهنگی (عامل دوم) مثبت در زبان خود وسواس بسیار به خرج دهد.
ضبط ناصحیح و غیردقیق بسیاری از اسامی عمدتا" نوظهور، که امروزه به­وفور در متون ترجمه یافت می­شوند، عمدتا" به دو دلیل مرتبط با همین عامل اول رخ می­دهد. دلیل اول تاسی غیرانتقادی به سابقه­­ای است که مترجمان معاصر در کوتاه­مدت از خود به جا گذاشته­اند. مثال شخصی من در این­جا طبعا" می­تواند «لاکان» (Lacan) باشد، که خود در آثار اولیه­ام آن را به همین صورت (ناصحیح و / یا غیردقیق) ضبط کرده بودم، اما با توجه به این واقعیت که سابقه­ی ورود این نام به زبان به­زحمت به یک دهه می­رسید، بر آن شدم تا در نخستین کتاب عمده­ای که درباره­ی او به این زبان در می­آید و برای نخست­بار نام این روان­کاو برجسته­ی فرانسوی و پر حرف و حدیث را بر جلد خود می­گذارد، آن را به­صورتی صحیح­تر و / یا دقیق­تر ضبط کنم – یعنی به­صورت «لکان»، که به تایید هر خواننده­ای که اندک آشنایی با زبان فرانسه دارد، و صدالبته به تصدیق شخص بابک احمدی که نخست­بار فارسی­زبانان را به طور گسترده با نام او آشنا کرده، صحیح­تر و دقیق­تر است؛ مثال غیرشخصی هم می­تواند اسم نظریه­پرداز ادبی بلندآوازه، «بارت» (Barthes) باشد که، چنان که می­دانیم، نخست­بار(ها) در فارسی به­صورت «بارتس» ضبط شده اما به­زودی صورت صحیح «بارت» جای آن را گرفت.
اما همچنان که گفته شد، اگر از سهل­گیری­های نوشتاری یا سرسری خواندن­های احتمالی بگذریم، این­گونه اشتباهات از سویی می­تواند به دلیل عدم کفایت زبانی مترجم هم صورت بگیرد. این که نام «میشل فوکو» (Michel Foucault) بعضا" به­صورت «مایکل فوکالت» درج شود، یا بی­اطلاعی مترجم از فرانسوی بودن این اسم را می­رساند یا عدم­آشنایی او با قواعد تلفظ در زبان فرانسه را – در حیطه­ی خارج از زبان­های انگلیسی و فرانسوی، اوضاع از این هم دشوارتر خواهد شد و حتا نام­های معمولی مثل Giovanni (جوواننی) و Sergio (سرجو) اشتباها" به­صورت­های نادرست «جیووانی» و «سرجیو» ثبت و ضبط می­شوند. با این حال، روی هم رفته این قبیل اشتباهات تنها مختص برخورد مترجمان با اسامی غیر – انگلیسی (زبان اصلی ترجمه در ایران) نیست. بسیاری از مترجمان ما، از جمله خود من، به دلیل آن که در محیط انگلیسی­زبان تحصیل یا تجربه نکرده­اند، در بسیاری موارد ممکن است تنها به قواعد آموخته­ی خود برای تلفظ عبارات و اسامی در زبان انگلیسی اتکا کنند، و در نتیجه فاقد آشنایی مکفی با استثنائات یا بی­قاعدگی­ها باشند – Stephen در این­جا می­تواند مثال مناسبی باشد، چون هم «استفن» و هم «استیفن»، معادل­های رایج فارسی، تلفظ­های نادرستی برای این نام اند و انگلیسی­زبان­ها Stephen را هم مانند Steven «استیون» می­خوانند.
وجه پیچیده­تر این ماجرا می­تواند ضبط تلفظ نام­هایی باشد که گرچه در یک زبان به شهرت رسیده­اند، اصالتا" متعلق به زبانی دیگر اند و هنوز هم در زبان دوم با تلفظ زبان اصلی به کار می­روند، یا آن که ترجیحا" بهتر است با همان تلفظ زبان اصلی به کار روند: نام نظریه­پرداز معروف معماری معاصر Robert Venturi آمریکایی را بر اساس قواعد زبان انگلیسی می­توان «رابرت ونچری» خواند، اما با آن که نام کوچک آن Roberto نیست، Venturi یک نام ایتالیایی است و بنابراین تلفظ دقیق این نام «رابرت ونتوری» خواهد بود. صورت وارون این مقوله هنگامی است که (با توجه به عامل دوم) یک نام در یک زبان از چنان پیشینه­ی استوار و پرباری برخوردار شده که توانسته تلفظ رایج خود را جایگزین تلفظ اصلی و اصیل آن کند: نظریه­پرداز سیاه­پوست آمریکایی و از پیشگامان مطالعات نژادی Du Bois نام دارد که بنا به اصالت فرانسوی نام­اش باید «دوبوآ» خوانده شود اما در میان انگلیسی­زبانان به «دوبویز» شهرت یافته و ترجیحا" می­توان آن را با همین تلفظ به فارسی برگرداند. از سوی دیگر می­توان به موارد بینابینی نظیر نام نویسنده­ی پسامدرنیست آمریکایی اشاره کرد که Kurt Vonnegut نوشته می­شود، اما هم از نام کوچک و هم از تبارنامه­­اش چنین بر می­آید که اصالتا" آلمانی است و نام خانوادگی­اش باید «فونگوت» خوانده شود، اما صورت «وونگات» هم رایج و قابل­استفاده است. صورت ساده­تر این ماجرا را هم می­توان در تلفظ نام­هایی یافت که مشترکا" در زبان­های مختلف، با نوشتار مشابه اما با تلفظ متفاوت، به کار می­روند: Joseph اگر انگلیسی باشد «جوزف»، اگر فرانسوی باشد «ژورف»، و اگر آلمانی باشد «یوزف» خوانده خواهد شد، همچنان که Jose در اسپانیایی «خوزه» و در پرتغالی «ژوزه» است.
با این حال، معضل مهمی همچنان به­جا می­ماند و آن بی­قاعده بودن یا قاعده­گریزی­های زبانی است. مساله این است که در بسیاری موارد، حتا مترجمان دانش­آموخته و مجرب هم در تشخیص و تعیین تلفظ صحیح و دقیق یک نام، با توجه به دانش و تجربه­ی خود، ناکام می­مانند، و به نظر می­رسد در این موارد چاره­ای جز مراجعه به ترجیح گویندگان بومی زبان مبدأ نخواهد بود. برای مثال، همچنان که می­دانیم، زبان فرانسه به­لحاظ تلفظ یکی از قاعده­مندترین زبان­ها بوده و شمار استثنائات و بی­قاعدگی­های تلفظ در آن ­نسبتا" اندک است، اما تجربه نشان می­دهد که مترجم بسیار مطلع هم نمی­تواند صرفا" به دانش زبانی خود از زبان فرانسه اتکا کند: نام خانوادگی رمان­نویس شهیر فرانسوی Dumas نوشته اما «دوما» خوانده می­شود و با این حال نام دیگر نویسنده­ی مشهور فرانسوی Duras نوشته و «دوراس» (و نه «دورا») خوانده می­شود؛ یا، همچنان که باز می­دانیم، s آخر در غالب اسامی فرانسوی تلفظ نمی­شود، و با این حال نام مستعار نویسنده­ی فرانسوی و سردبیر «تل کل»، Sollers نوشته و «سولرس» (و نه «سولر») خوانده می­شود؛ یا از این فراتر، در مورد تلفظ اسامی کم­کاربرد یا کم­سابقه­ای نظیر نام نظریه­پرداز فمینیست فرانسوی، Cixous ظاهرا" حتا در میان خود فرانسوی­ها هم اجماع و اتفاق­نظری وجود ندارد. از سوی دیگر، برای ارائه­ی مثالی آسان­یاب، هر خواننده­ای در زبان انگلیسی قطعا" بارها به لغات همساختی (به­لحاظ ترکیب صامت و مصوت) نظیر nature و mature یا mind و wind برخورده که با این حال تلفظ­های همسانی ندارند.

2) ویژگی­ها و پیشینه­های فرهنگی زبان فارسی، به­عنوان عامل تعیین­کننده­ی دوم، در واقع یک عامل تعدیل­کننده است. بسیاری از اسامی که امروزه برای برگردان آن­ها تلاش می­کنیم، پیشینه­ی پردامنه­ای در زبان فارسی دارند و طبعا" هیچ مترجمی نمی­تواند بدون توجه به این پیشینه، و با نادیده گرفتن زمینه­ها، با سماجت افراطی در برگردان صحیح و دقیق اسامی، معادل­های تازه­ای ارائه کرده و انتظار پذیرش بی­چون­وچرای آن­ها را داشته باشد: Thomas از دیرباز در زبان فارسی به­صورت «توماس» و نه «تامس» (تلفظ صحیح­تر و دقیق­تر) ضبط شده و حتا در اسامی ارمنی رایج در فارسی نظیر «طوماسیان» (توماسیان) صورت استواری پیدا کرده، و بنابراین تغییر آن شاید چندان ضرورتی نداشته باشد؛ Donald را در زبان فارسی مدت­ها است که «دونالد» خوانده­ایم و بنابراین انتظار آن که نام Donald Barthelme را «دانلد بارتلمی» بنویسیم و بخوانیم همان­قدر چالش­انگیز است که بگوییم خوانندگان فارسی باید به­جای «مک­دونالد» از تعبیر صیحیح­تر و دقیق­تر «مک­دانلد» (یا حتا «مک­دانلدز») استفاده کنند، یا این که انتظار داشته باشیم نام رئیس­جمهور اسبق آمریکا را «رانلد ریگان» (و در صورت افراطی­تر، «رانلد ریگن») تلفظ کنند؛ همچنین است که با توجه به طیف نام­هایی نظیر ریگان، مورگان، ...، ضبط نام دیگر نویسنده­ی پسامدرنیست آمریکایی، Brautigan به­صورت «براتیگن» و نه «براتیگان» تنها در حد یک قاعده­گریزی بی­ثمر در زبان مقصد به نظر خواهد رسید؛ یا به­عنوان یک مثال رایج، پسوند son انگلیسی در فارسی در اکثر قریب به اتفاق موارد به­صورت «سون» و نه «سن» («برانسون»، و نه «برانسن») نوشته و خوانده شده، یا حتا در موردی روشن­تر، پسوند ton انگلیسی با آن که بعضا" «تن» و نه «تون» نوشته شده، باز هم «تون» خوانده می­شود («نیوتن»)، و بنابراین اصرار در حذف مصوت «و» از آن چندان مفید فایده نمی­نماید – یک مثال بسیار روشن­تر در این زمینه می­تواند نام کارآگاه خصوصی معروف سر آرتور کانن دویل باشد: Sherlock Holmes که ما از دیرباز آن را «شرلوک هولمز» نوشته و خوانده­ایم، حال آن که اغلب می­دانیم صورت صحیح و دقیق آن «شرلاک هومز» است.
با این حال، به نظر می­رسد که در رابطه با این عامل تعدیل­کننده، معیار مشخص و منضبطی برای پی­روی وجود ندارد: نام Faulkner در فارسی ابتدا به­صورت ناصحیح «فالکنر» ثبت و ضبط شد و به­زودی صورت صحیح «فاکنر» جای آن را گرفت؛ Henry فرانسوی در گذشته در فارسی به «هانری» برگردانده شده، اما (با توجه به این که «ه» در زبان فرانسه نوشته اما خوانده نمی­شود) امروزه صورت صحیح­تر آن، «آنری»، هم تا به آن اندازه روج یافته که گزارش­گران تلویزیونی اکنون بازی­کن معروف فرانسوی را تییری «آنری» می­نامند – گو این که همین گزارش­گران، دیگر بازیکن معروف فرانسوی را به­غلط امانوئل «پتی» (Petit) و نه به­درستی «پوتی» می­خوانند.
از این رو، به­راستی معلوم نیست که یک مترجم یا مولف تا کجا باید پیشینه­ها را پاس داشته و تا کجا به اصلاحات خودخواسته دست زند. اما آن­چه روشن است این که هر افراط و تفریطی در این حیطه به رویکردی ناکارآمد بدل شده، در نهایت نتیجه­ی منفی یا معکوسی در پی خواهد داشت: اصرار بر این که Jacques فرانسوی «ژک» و نه «ژاک» نوشته و خوانده شود فقط از نوعی سعی بی­فایده و سماجت تبخترآمیز خبر می­دهد که نه مطبوع می­نماید و نه مقبول می­افتد.
پرداختن به چندوچون و چرایی رواج برخی تلفظ­ها و در نهایت ساخته­شدن پیشینه­های مد نظر ما هم بحث درازدامنی می­خواهد. روی هم رفته، به نظر می­رسد سوای «محدودیت­های آوایی زبان فارسی و محدودیت­های الفبایی خط عربی» (که به عنوان عامل سوم در ادامه به آن خواهم پرداخت)، عوامل دیگری نیز در جهت­دهی و تعدیل این مسیر موثر افتاده­اند که در جای خود باید مورد توجه و تامل قرار گیرند – از جمله­ی این عوامل جانبی، به­عنوان مثالی بارز، می­توان به معذوریت­ها و محدودیت­هایی اشاره کرد که در برگردان اسامی حاوی عبارات و اشارات جنسی اعمال می­شوند: نام فیلسوف و متاله برجسته­ی دانمارکی را در فارسی اغلب به­نادرستی «کیه­رکگور» و نه به­درستی «کیرکگور» ضبط می­کنند، همچنان که نام فیلمساز بزرگ بوسنیایی را اشتباها" «کاستاریکا» و نه به­صورت صحیح «کوستوریتسا» ضبط کرده­اند.
آن­چنان که تا به این­جای باید روشن شده باشد، بحث حاضر اصولا" و عمدتا" در باب اسامی افراد و اشخاص مصداق می­یابد، اما در صورتی که دامنه­ی بحث به اسامی و نام­های تاریخی و جغرافیایی گسترش یابد به­سادگی روشن خواهد شد که پیشینه­ی فرهنگی تا چه حد می­تواند اولویت اصلی را پیدا کند: ما فارسی­زبانان Plato را در هر حال «افلاطون» یا نهایتا" «افلاتون» می­نویسیم و می­خوانیم، و با توجه به تسلط تلفظ­های فرانسوی در زبان فارسی،Aeschylus را «آشیل»، و نه با تلفظ اصیل یونانی آن «آیسخولوس»، می­نویسیم و می­خوانیم – در واقع، طیف خوانش­های عربی، فرانسوی، و انگلیسی از اسامی یونانی، که هرسه هم در فارسی به کار می­روند (مثلا" هراقلیط، هراکلیت، و هراکلیتوس، هرسه در ازای Heraclitus) به­خوبی می­تواند لزوم توجه به پیشینه­ها و زمینه­ها را نشان دهد؛ از سوی دیگر، Jerusalem را ما نه «جروزالم» بلکه «اورشلیم» و حتا با توجه به تاریخیت متن خود «بیت­المقدس» می­نویسیم، پایتخت لهستان، Warsaw را نه «وارساو» بلکه قطعا" «ورشو» می­خوانیم، یا باز با توجه به تاریخیت جغرافیا، برای Granada ی اسپانیا بین معادل­های «گرانادا» و «غرناطه» دست به انتخاب می­زنیم.

3) محدودیت­های آوایی زبان فارسی و محدودیت­های الفبایی خط عربی، به­عنوان سومین عامل تعیین­کننده، عامل تحدیدکننده­ی اصلی است. بر هرکس که اندک آشنایی با بحث حاضر دارد، پوشیده نیست که علت اصلی بسیاری از این دشواری­ها و پیچیدگی­های مطرح­شده در این مقال را باید در این ماهیت و این میراث جست. در این میان، وظیفه­ی مترجم و مولف فارسی کاری جز آگاهی­یابی از محدودیت­های این میراث و تلاش برای گسترش دادن دامنه­های آن در حد امکان نیست. البته همین ابتدا باید اذعان کرد که، به­طور کلی و در عرصه­ای فراتر از ضبط نام­ها هم، هر تلاشی برای عرصه­گستری، با توجه به ظرفیت­های خط ما، اوج آن­چنانی نداشته و به نظر می­رسد تنها تلاش ممکن در این مسیر همان دقت در استفاده از امکانات موجود، و نه طبعا" تلاش برای ارائه­ی ابداعات ناکارآمد و ناقص (مثلا"، و به­عنوان نمونه، کوشش­های داریوش آشوری برای تمایزگذاری بین انواع «ی» فارسی با افزودن «دو نقطه» در زیر آن یا جدانویسی آن در برخی موارد) خواهد بود. از این رو، در این­جا وجه دیگر این مساله، یعنی آگاهی مترجم و مولف فارسی از محدودیت­­های خط خود، است که می­تواند تعیین­کننده­تر باشد.
محدودیت­های آوایی – الفبایی زبان و خط فارسی / عربی، یعنی «نبود برخی آواها در زبان فارسی و عدم درج برخی مصوت­ها در خط عربی»، چاره­ای جز تسلیم شدن به برخی نادرستی­ها و / یا بی­دقتی­ها در ضبط اسامی غیرفارسی را نمی­دهد. اما مهم در این میان رعایت نهایت دقت برای بهره­برداری از حداکثر توان این زبان و این خط به جهت حفظ صحت است. در مورد اول، «نبود برخی آواها»، با مرور مثال­های گذشته، اکنون می­توانیم ادعا کنیم که با همه­ی تلاش­ها که برای بهبود تلفظ­ها به خرج داده­ایم، باز هم موفقیت ما در این زمینه نسبی است، و ناگریز در همین حدود هم خواهد ماند. می­توان Henry را «آنری» و نه «هانری» نوشت و خواند، اما شیوه­ی تلفظ r در زبان فرانسه (که می­تواند چیزی بین غ و خ باشد) قابل­درج در زبان فارسی نیست؛ می­توان Lacan را «لکان» و نه «لاکان» نوشت و خواند اما می­دانیم که n پایانی این واژه اصطلاحا" nasal (خیشومی) است و به­صراحت تلفظ نمی­شود؛ حتا اگر Richard Brautigan را «ریچرد براتیگن» و نه حتا «ریچارد براتیگن» ثبت و ضبط کنیم، باز هم در انتقال نحوه­ی درست و دقیق تلفظ a و au ناکام خواهیم ماند؛ از سوی دیگر، به­عنوان مثال­هایی دیگر، می­دانیم که Vargas اسپانیایی را باید «بارگاس» و نه «وارگاس» خواند و بر همین اساس Vlasquez را باید «بلاسکز» و نه «ولاسکوئز» یا «ولاسکز» نوشت، اما با این حال این را هم می­دانیم که z در این­جا نه صدای «ز» یا حتا «س» ی فارسی بلکه صدای «ث» ی عربی می­دهد، و در نهایت حتا ثبت کردن آن به­صورت «بلاسکث» کارگشا نیست، همچنان که درج نام نویسنده­ی آرژانتینی، Cortazar به­صورت «کورتاثار» هم دردی را دوا نکرده و خواننده­ی فارسی در هر صورت آن را «کورتاسار» تلفظ خواهد کرد. با این حال، همچنان که به­تاکید باید گفت، این ناکامی نسبی دلیلی برای دست شستن از هرگونه تلاشی برای رعایت صحت و دقت نخواهد بود. صدالبته بهتر است که نام فیلسوف معاصر فرانسوی، Deleuze را «دولوز» و نه «دلوز» ضبط کنیم، و در شرایطی که ضبط تلفظ صحیح دقیق همکار او، Guattari به فارسی تقریبا" ناممکن است (این نام باید با تسامح به­صورت «گتری» -- Gatari – تلفظ شود)، درج آن به­صورت «گاتاری» (Gaataari) بهتر و کم­اشتباه­تر از «گتاری» خواهد بود – همچنان که پیش از این­ها نام دیگر فیلسوف بزرگ فرانسوی، Batailles را برای سهولت و جلوگیری از اشتباهات بسیار محتمل، «باتای» (Baataai)، و نه به­درستی «بتی» (Batai) و یا درست و غلط «بتای» (Bataai)، نوشته و خوانده­ایم.
اما در مورد دوم، وجه دیگر این خودآگاهی پذیرش کاستی­هایی است که در خط عربی به دلیل عدم درج مصوت­ها و بعضا" اختلاط آوایی – الفبایی (به­ویژه در مورد «و») وجود دارد. راه­حلی که در نهایت در این زمینه به نظر می­رسد یا اعراب­گذاری مستقیم یا به یاری الفبا و با انتخاب الفاظ کم­­تر خطاپذیر و، دست­کم در اولین مورد اشاره به اسامی مساله­ساز در یک متن، باشد: برای متقاعد کردن خواننده به این که Husserl را Hosrel یا Sartre را Sarter نخواند ظاهرا" چاره­ای جز اعراب­گذاری مستقیم و پرمشقت نداریم، اما در بسیاری از دیگر موارد این راه­نمایی به یاری الفبای موجود هم میسر می­شود: Deleuze در زبان فرانسه تلفظی نزدیک به Doloz دارد و بنابراین ضبط آن به­صورت «دولوز» هم نزدیک­تر به مقصود بوده و هم از اشتباهات احتمالی، مثلا" تلفظ آن به­صورت Deloz و شاید Deluz جلوگیری خواهد کرد؛ نمایش­نامه­نویس مشهور فرانسوی، Genet در فارسی به­صورت «ژنه» ضبط شده و Jene خوانده می­شود، حال آن که باید Jone خوانده شود، و بنابراین نوشتن آن به­صورت «ژونه» و یا «ژُنه» می­تواند مشکل­گشا باشد؛ Heiddeger در زبان آلمانی تلفظی بین Haaideger و Haideger دارد و بنابراین «هایدگر» در مقام مقایسه ضبط بهتری از «هیدگر» به نظر می­رسد که ممکن است Hidger خوانده شود – همچنان که اگر «ل» بدون اعراب در ابتدای کلمات فارسی عمدتا" با صدای فتحه، و نه کسره یا ضمه، خوانده نمی­شد، معادل «لکان» به­جای «لاکان» هم می­توانست در نوع خود مساله­ساز باشد. با این حال، در مواردی (نه چنان اندک) هم ضبط تلفظ صحیح و دقیق اسامی غیرفارسی به خط ما، اگر نگوییم ناممکن، دست­کم بسیار دشوار می­شود: البته می­توان نام بنیان­­گذار زبان­شناسی مدرن، Saussure را، از آن­جا که تقریبا" Sosur و قطعا" نه Sosor خوانده می­شود، «سُسور» و نه «سوسور» نوشت، همچنان که سردمدار فرانسوی پسامدرنیسم، Baudrillard در فارسی «بودریار» نوشته و به­صورت Budriaar خوانده می­شود و با این همه می­توان با املای نامانوس و نامطبوع «بُدریار» خواننده را واداشت که این نام را به­صورت درست­تر Bodriaar بخواند؛ اما گذشته از این­ها، Foucault را باید Fuco خواند و در فارسی تقریبا" همگان «فوکو» را Foco می­خوانند، Badiou را باید Badiu و نه Badio خواند و...: برای حل این­گونه معضلات مربوط به «و»، که هم مصوت ئوی کوتاه (o) و هم مصوت اوی کشیده (u) و هم صامت و (v) است، ظاهرا" راهی به نظر نمی­رسد.
از آن­چه تا کنون گفته شد، چنین بر می­آید که زبان فارسی و خط عربی مجال اتخاذ هیچ­گونه راهبرد قاطع و قطعی برای انجام ترجمه­ی لفظی (transliteration) را نمی­دهند، و مترجم و مولف باید در این راستا بیش­تر بر راهکارهای زمینه­ای اتکا کند. همچنین، تاکیدی که در این بخش بر کمبودهای زبان فارسی و کاستی­های خط عربی گذاشتیم، احتمالا" این نکته را به می­رساند که زبان­هایی که با خط لاتین می­نویسند از چنین مسائلی مبرای اند. در واقع، تا حدود زیادی هم این­گونه به نظر می­رسد، آن هم به این دلیل ساده که این زبان­ها به­خاطر اشتراک خط، نیازی به ترجمه­ی لفظی ندارند و اکثر اسامی را عینا" با همان املای اصلی در متن خود درج می­کنند. با این حال، این زبان­ها هم سراسر از بند چنین مشکلاتی رها نبوده و نیستند، اول به دلیل وجود تلفظ­های مختلف برای الفاظ واحد در زبان­های مختلف، یعنی تفاوت آوایی در عین تشابه الفبایی (همچنان که برای مثال احتمال این که یک انگلیسی نام معمولی مثل Krzysztof لهستانی را بتواند به­درستی بخواند معمولا" کم است)، و دوم به این دلیل که این زبان­ها هم در عین سلطه­ی غالب خود، ناگزیر به برقراری ارتباط بیش­تر با زبان­های غیرغربی و در نتیجه لزوم ترجمه­ی لفظی از زبان­هایی نظیر عربی را عملا" احساس کرده و البته با مشکلات آن نیز دست­وپنجه نرم می­کنند (مثلا" نام دبیر کل سازمان انرژی اتمی، البرادعی را در انگلیسی به­صورت Al-Baradai ضبط کرده­اند، که در نتیجه اکثر خوانندگان انگلیسی آن را اشتباها" «البردای» می­خوانند). با این حال، اختلاف بارزی که در این میان به چشم می­آید امکانات بسیار گسترده­تر خط لاتین برای ترجمه­ی لفظی و از سوی دیگر تلاش دیرینه و پردامنه­ی غربی­ها برای قاعده­گذاری و منضبط­سازی روند ترجمه­های لفظی بوده، و در مقام مقایسه، فارسی­زبانان برای گام برداشتن در این مسیر راه دشوارتر و کم­تر کارآمدی پیش رو دارند که با این همه چاره­ای هم جز پیمودن آن نیست.
*
فایده­ی این بحث درازدامن چیست؟ اگر بنا به تشویق مترجمان و مولفان و مخاطبان به فخرفروشی و ابراز فضل و اظهار لحیه باشد که هیچ؛ اما اگر این رعایت صحت و دقت در برگردان اسامی غیرفارسی به فارسی و اتخاذ راهکارهای هماهنگ و معقول و مقبول را، در نبود هرگونه راهبردی در این عرصه، دارای ارزشی از بابت تشویق به ایجاد انضباط زبانی و افزایش دانش خود از زبان­های دیگران انگاشته باشیم، به­گمان­ام این همه بحث بی­فایده­ نخواهد بود. مهم­تر آن که، چنین بحثی می­تواند مقدمه­ی بحث­های حیاتی­تری در باب نحوه­ی تعامل زبان فارسی با زبان­های بیگانه باشد. کم­ترین فایده­ی پی­گیری چنین بحثی در شرایط کنونی، در وضعیتی که زبان فرانسه، به دنبال دوره­ای تاثیرگذاری شدید و اکید، اکنون جای خود را به زبان انگلیسی به­عنوان ماخذ اصلی وام­گیری­های آوایی در زبان فارسی داده، در سطح روزمره کم­تر شاهد زبان­پریشی­های بی­مسمایی نظیر «سانتریفیوژ» (ترکیب «سانتریفوژ» فرانسه و «سنتریفیوج» انگلیسی) بوده و، فراتر از این­ها، در درازمدت و در سطح کلان چاره­ای برای تعامل راهبردی با زبان­های موثر بر زبان خود بیابیم.
______________________________
یادآوری: اشارات اینترنتی به این مقال مجاز و در هر حال مطلوب، اما انتشار مشروح و مکتوب آن منوط به اجازه­ی مولف و در حال حاضر ممنوع می­باشد!

Labels:

14 نظر:

Anonymous نیما مي نويسد:

نمی توان قاعده ی مشخصی برای ترجمه ی نام ها تعیین کرد اما همان پرهیز از افراط و تفریط راه حل خوبی به نظر می رسد. این طرز فکر "آب كه از سر گذشت، چه يك ذرع چه صد ذرع ..." انگل ترجمه است: دانلد بارثلمی، دونالد بارتلمه!

8:29 PM  
Blogger Mojgan مي نويسد:

دروووود:)
مطلب خوب و مفيدي بود. خصوصاً چندجانبه نگري به قضيه و ديد نسبتاً جامعش رو خيلي دوست داشتم. راستي، ورشو پايتخت لهستانه نه روماني. بگذريم. خسته نباشيد.

مژگان

11:20 PM  
Blogger پيام يزدانجو مي نويسد:

ممنون؛ آن اشتباه لپی هم به لطف شما اصلاح شد. شاد باشید

11:49 AM  
Anonymous نقطه الف مي نويسد:

کار تحقیقی ارزشمندی می شود.چون حتی اسامی به ظاهر شناخته شده تری مثل شکسپیر و بورخس را هم هنوز خیلی ها اشتباه تلفظ می کنند.
وجود یک مرجع مطمئن برای تلفظ درست اسامی لاتین واقعا لازم است.خیلی وقت ها پیش می آید که آدم با تفکرات کسی آشنا می شود ولی تلفظ درست نامش را نمی داند.اگر چنین کتابی داشته باشد از همان اول به آن مراجعه می کند.
البته من فکر می کنم تلفظ هایی مثل دونالد/دانلد بیشتر مربوط به آموزش انگلیسی اینجا است.چون تقریبا بیشتر لغات را اشتباه تلفظ می کنیم و نمی دانیم که تلفظ اشتباه بیشتر مواقع همان لغت اشتباه است نه لغت درست با لهجه ی خارجی!
پاینده باشید.

1:26 PM  
Blogger پيام يزدانجو مي نويسد:

نقطه الف عزیز، آن مرجع مطمئن (اما نه طبعا" جامع) به فارسی وجود دارد و نشر فرهنگ معاصر آن را منتشر کرده؛ بحث مقاله ی من عمدتا" این نیست. من می خواهم بیشتر بر جنبه های نگارشی و فرهنگی ضبط اسامی تاکید کنم، که البته در این جا چندان به آن ها نپرداخته ام، وگرنه اطلاع یافتن از تلفظ درست و دقیق یک نام یک چیز است و شیوه ی انتقال و نگارش آن در زبان ما یک چیز دیگر. این چیز دیگر است که من می خواهم بیشتر آن را واکاوی کنم.
از لطف تان ممنون

2:37 PM  
Anonymous نقطه الف مي نويسد:

آقای یزدانجوی گرامی.ممنون از پاسخ کامل و توضیح بجایتان.
مثل اینکه دچار بدفهمی شدم.من فکر کردم حاصل کار اگر بصورت کتاب باشد، چیزی شبیه کتاب آقای آشوری خواهد بود که در قسمت های مجزا اشتباهات رایج مشابه مثال زده می شود و توضیحی برای غلط بودنش و معادل درستش نوشته می شود.و کتاب مرجع هم هست.
فکر می کنم متوجه شدم که مقصود چیست.

8:35 PM  
Anonymous saraس مي نويسد:

اما در ايتاليايي سرجيو و جيوواني درست هستند. يعني اينجوري تلفظ مي‌شوند.
شما منظورتان از اين اسمها منبع ايتاليايي‌شان بود يا زباني ديگر؟

1:21 PM  
Blogger پيام يزدانجو مي نويسد:

ساراي عزيز، منظور من همان زبان ايتاليايي است. مي دانيد كه در اين زبان حرف
g
در حالت عادي صداي «گ» مي دهد و آن
i
كه بعدش مي آيد تنها كاركردش اين است كه صداي «گ» را به «ج» تبديل كند وگرنه خودش خوانده يا تلفظ نمي شود. مشابه اين قاعده را در بسياري از زبان هاي ديگر، مثل فرانسه و اسپانيايي، مي يابيد

1:35 PM  
Blogger پيام يزدانجو مي نويسد:

نام
Gianni
هم كه بايد «جانني» و نه «جيانني» خوانده شود پيرو همين قاعده است.
مثال ديگري كه الان به ذهن ام مي رسد، نام خانوادگي چه گوارا
Guevara
است كه فارسي زبانان آن را
Govara
مي خوانند، حال آن كه بر اساس قاعده اي از همين سنخ در زبان اسپانيايي، بايد آن را
Gevara
خواند

2:04 PM  
Anonymous saraس مي نويسد:

آها، حال فهميدم چي گفتيد!

3:12 PM  
Anonymous سلیمان رضایی مي نويسد:

با سلام و تحیت بر جناب پیام یزدانجو.

به علت زیادی مطالب گرانتان اجازه دهید آنها را به صورت ذخیره بخوانم.

وبلاگ بنده را از نظرتان محروم نسازید.

موفق باشید

6:47 PM  
Anonymous یگانه وصالی مي نويسد:

با گفته تان موافقم اما بلاخره تکلیف چیست؟ به نظر شما باید نام ها را از هر زبانی به فارسی بر می گردانیم با تلفظ همان زبان باشد.مثلا همان جوزف انگلیسی و یوزف آلمانی؟یا در تلفظ خورخه لوییس بورخس که یکی از استادانمان حورحه لوییس بورحس تلفظش می کرد (ومن هم جرات نداشتم بپرسم چرا؟). همانطور که خودتان هم اشاره کردید در همه زبانها این مشکل نمود دارد. البته این مشکل در زبان فارسی بیشتر هم هست چرا که فارسی زبان به هر حال تلفظ ساده تر و راحت تر را بر می گزینند. حتی در بسیاری موارد کلمات وارد شده از زبان های دیگر به فارسی هم شامل این مجموعه می شوند. فکر می کنم معضل این واژگان هم باید روزی حل شود. نمی دانم حالا این معادل یابی هم بر گرده ی مترجم است یافرهنگستان زبان فارسی. البته من خودم بر این باورم که اگر قرار است واژه ای از زبان دیگری وارد فارسی شود با تلفظ صحیح خودش باشد.( که البته همیشه هم ممکن نیست چون تعداد تحصیل کرده گانی که بتوانند با تلفظ صحیح و بر طبق اصول آواشناسی ادا کنند زیاد نیست.) به هر حال... من همیشه با ترجمه ی اسامی مشکل دارم و وقت زیادی از من می گیرد. سپاس از توجه شما به اینگونه ظرایف ترجمه. و ممنون به خاطر ترجمه ی زیبای "سخن عاشق" رولان بارت

9:02 PM  
Blogger Yalda مي نويسد:

پیام عزیز
نکته این جاست که اوضاع ترجمه توی مملکت مااسف بار تر از این حرفهاست که با اصلاح شیوه ی تلفظ و کتابت اسم ها درست بشه. از ترجمه ی رمان های عامه پسند و بازاری بگیر تا آثار متفکرانه تری مثل اونهایی که تو اهل ش هستی. مشکل هم این جاست که این جا، همون طوری که همه ی اهالی این خاک اهورایی، دکتر و سیاست مدار و دانشمند هسته ای و خلاصه همه-چیز-دان تشریف دارن، جملگی مترجم هم هستن...

2:48 AM  
Blogger Sayed Amir Hossein Mirdamadi مي نويسد:

سلام!
اين يادداشت من ربطي به نوشته ندارد.
من تازه کتاب فرانکولاي شما را خوانده ام و از چندي پيش به اين وبلاگ سر مي زدم ولي به دليل تخصّصي بودن و عدم تخصّص من در موضوعات مورد بحث بجز مواردي سر در نمي آوردم. ابتدا جا دارد به شما به خاطر نوشتن اين کتاب تبريک بگويم و بعد اين که چيزهايي در حدّ فهم کم خودم در مورد اين کتاب براي خودم نوشته ام و دوست دارم چند تا از آنها را بگويم و قبل از آن تکرار مي کنم که نظري کاملاً در حدّ نظر يک انسان عادي و در سطح عامه مردم و نه چندان دقيق است:
در نگارش از يک سري واژگان سنگين اغلب عربي استفاده شده بود که بعضاً از مواجهه با آنها يکّه مي خوردم.
اين که داستان در محيطي خارجي و با شخصيّت اوّلي امريکايي نقل مي شد اصلاً برايم خوشايند نبود؛ که البتّه يک نظر شخصي است، ولي در عين حال اين قضيه، احاطه شما بر فرهنگ امريکا و تا حدّي اروپا را نشان مي داد.
تعليق و کشش خوبي داشت.
من مخاطب خيلي خودم را جاي فرانکولا احساس مي کردم.
به نظر منِ کوچکترين براي بعضي اتّفاقات نظير شانسي که فرانکولا آورد بايد دلايل بيشتر و بهتري وجود مي داشت و البتّه شايد بتوان گفت: در اين نوع داستان نيازي به چنين دلايلي نيست؛ امّا من خلأ دليل را احساس کردم.
به خوبي انديشه هايي فلسفي در کلّ و جزء داستان جاي داده شده بودند که البتّه من احساس مي کردم که خيلي از آنها را نمي فهمم!
ارزشي که اين داستان بلند براي من داشت نه در تکنيکهاي داستان نويسي نه چندان جذّابش بلکه در حرفهايي که مي خواست به گوش مخاطب برساند بود.
من چاپ اوّل اين کتاب را خواندم و تعدادي غلط تايپي ديده مي شد که اميدوارم در چاپهاي بعدي اصلاح شده باشد.
اين نظر مخاطبي از عوام بود.
شاد و پيروز باشيد!

3:28 AM  

Post a Comment

<<< صفحه ی اصلی

:: نقل نوشته ها مجاز و انتشار آن ها منوط به اجازه ی نويسنده است ::